Het goed signaleren van hoogbegaafde leerlingen valt niet mee. Dit merk ik op in de dagelijkse praktijk én dit blijkt ook uit bijvoorbeeld het onderzoek ‘Ongezien’ van ScalIQ: 52% van de hoogbegaafde leerlingen wordt niet gezien.

Voor het goed signaleren van hoogbegaafde leerlingen heb je tenminste nodig:

  1. Kennis van de kenmerken die kunnen leiden tot hoogbegaafd gedrag of prestatie;
  2. Meerdere valide bronnen gebruiken bij het signaleren;
  3. De juiste context gebruiken voor het signaleren van hoogbegaafd gedrag;
  4. Structureel signaleren;
  5. De vaardigheid het eigen feilbare denken te doorzien zoals (voor)oordelen.

Ik licht nu één aspect uit: de juiste context. Dit belangrijke punt wordt weinig besproken bij het signaleren. Het is dan ook niet vreemd dat leerlingen ongezien blijven in hun potentie.

Renzulli

In mijn boek ‘Uitdagend of verrijkend onderwijs?’ schrijf ik:

‘In maart 2019 ontmoette ik Joseph Renzulli en zijn vrouw. Ik was toen 48 jaar. Renzulli is een Amerikaanse psycholoog en bekend vanwege zijn onderzoek, artikelen en projecten op het gebied van hoogbegaafdheid. Ik kende natuurlijk zijn model en definitie. Die dag las ik echter niet slechts zijn woorden van papier, maar hoorde ik hem zijn kennis zelf vertellen. Voor mij daalde toen pas echt goed het besef in wat hij altijd duidelijk probeert te maken.

Renzulli spreekt niet van ‘de hoogbegaafde’ als een zelfstandig naamwoord, maar van hoogbegaafd gedrag. Hij zegt hierover dat je hoogbegaafd gedrag kunt zien:

  • bij bepaalde mensen (met bepaalde kenmerken), maar niet alle mensen;
  • op bepaalde momenten, maar niet alle momenten;
  • in bepaalde gebieden (waar interesse ligt), maar niet in alle gebieden.’

Dit betekent dat context ertoe doet of je hoogbegaafd gedrag & prestaties ziet. De context vraagt om het juiste moment en het juiste gebied (interesse). Je kunt het afwisselend wel én niet zien.

Juiste context

Een voetbalpotentieel scout en train je niet in het zwembad. Johan Cruijff werd gezien, omdat hij interesse had in voetbal en op een voetbalveld speelde. Dan heb je de juiste context te pakken om potentieel te kunnen waarnemen. Je ziet zijn potentieel niet als je hem een microfoon had gegeven met een songtekst.

Dit doen we echter wel bij het signaleren van hoogbegaafde leerlingen. We proberen elke hoogbegaafde leerling te signaleren in een klaslokaal met een boekje (of toets) over rekenen of taal. Alsof we elke hoogbegaafde leerling een microfoon en songtekst geven. We denken dat hoogbegaafd gedrag zichtbaar wordt in elke context.

Om je potentie zichtbaar te maken heb je een context nodig waar in ieder geval de ruimte is voor:

  1. Het werken of uiting te geven aan je interesse en;
  2. Een moment waar onder andere relationele aansluiting wordt gevoeld.

Dan kan je als leerling het potentieel laten zien en dan kan je het als leerkracht ook waarnemen.

Bij het signaleren van hoogbegaafde leerlingen zie ik zelden dat nagedacht wordt in welke context het signaleren plaatsvindt.

Niet alleen Renzulli, maar ook James Webb heb ik ontmoet. Ook hij gaf aan het belang van de context. Hij gaf aan dat de best werkende interventie om potentie te zien (als je het niet ziet), is het veranderen van de omgeving. Dit wordt te weinig in overweging genomen.

Sterker nog: er bestaat de neiging om te zeggen ‘wij zien het niet op school’. Vervolgens trekken we conclusies over het potentieel van een leerling. Hiermee doen we de leerling tekort en maken we de onderwijscontext te centraal, ook als deze niet passend is voor het zien van het potentieel van de leerling. We mogen een stuk meer bescheidenheid tonen in onze oordelen over potentieel.

PS. Het is overigens zeer aan te raden om de waanzinnig mooie documentaire van Johan Cruijff op NPO-start te kijken. Als je deze documentaire kijkt, dan train je het zien van hoogbegaafd gedrag en prestatie. Want Johan Cruijff liet volop hoogbegaafd gedrag én prestaties zien.

PS. Scroll even naar beneden en schrijf je in voor de inspiratiemails. Dan mis je nooit een inzichtelijk blog 🙂